Christ's Entry into Jerusalem by Hippolyte Flandrin c. 1842

Wjazd Jezusa do Jerozolimy (Łk 19,28-40)

 

Źródło: orygenes.pl (fragmenty)

Michał Kusio

Ewangelia według św. Łukasza (Łk 19,28-40)

28 Po tych słowach ruszył na przedzie, zdążając do Jerozolimy. 29 Gdy przyszedł w pobliże Betfage i Betanii, do góry zwanej Oliwną, wysłał dwóch spośród uczniów, 30 mówiąc: «Idźcie do wsi, która jest naprzeciwko, a wchodząc do niej, znajdziecie oślę uwiązane, którego jeszcze nikt nie dosiadł. Odwiążcie je i przyprowadźcie tutaj! 31 A gdyby was kto pytał: „Dlaczego odwiązujecie?”, tak powiecie: „Pan go potrzebuje”». 32 Wysłani poszli i znaleźli wszystko tak, jak im powiedział. 33 A gdy odwiązywali oślę, zapytali ich jego właściciele: «Czemu odwiązujecie oślę?»34 Odpowiedzieli: «Pan go potrzebuje». 35 I przyprowadzili je do Jezusa, a zarzuciwszy na nie swe płaszcze, wsadzili na nie Jezusa. 36 Gdy jechał, słali swe płaszcze na drodze.37 Zbliżał się już do zboczy Góry Oliwnej, kiedy całe mnóstwo uczniów poczęło wielbić radośnie Boga za wszystkie cuda, które widzieli. 38 I wołali głośno: «Błogosławiony Król, który przychodzi w imię Pańskie. Pokój w niebie i chwała na wysokościach». 39 Lecz niektórzy faryzeusze spośród tłumu rzekli do Niego: «Nauczycielu, zabroń tego swoim uczniom!» 40 Odrzekł: «Powiadam wam: Jeśli ci umilkną, kamienie wołać będą».

 

(1) Kontekst historyczno-kulturowy (…)

Łukasz ukazuje Jezusa jako wędrującego z Jerycha (por. 19,1, 11, 28), które znajduje się ok. 24 km od Jerozolimy. Józef Flawiusz opisuję tę odległość jako 150 stadiów (De bello judaico IV 474), ale, co ciekawe, w Talmudzie babilońskim zostaje ona wyolbrzymiona do 10 parsang, czyli ok. 55 km (por. Yoma 20b, 39b). Przewyższenie między Jerychem a Jerozolimą wynosi ponad 800 metrów, co tłumaczy użycie czasownika ἀναβαίνω („iść ku górze, wdrapywać się”) w Łk 19,28.

Nazwa Betfage, którą odnajdujemy w synoptycznych opisach wjazdu Jezusa do Jerozolimy, pochodzi od aramejskiego בית פגי („dom zielonych fig”). Chociaż lokalizacja tej wsi nie jest w pełni ustalona, leżała ona na wschodnich stokach Góry Oliwnej i jest obecnie częścią Jerozolimy.

ScreenShot106

Etymologia nazwy „Betania” jest przedmiotem dyskusji. Wieś nie jest wzmiankowana w Starym Testamencie i apokryfach, w literaturze rabinicznej występuje w wielu formach, np. בית היני i בית ניע , z których każdy może być podstawą greckiego Βηθανία. Pierwszy z zapisów oznacza „dom fig”, co koresponduje z często łączonym z Betanią Betfage. Drugi można oznaczać „dom biednych/ucisku” (tak rozumiał ją św. Hieronim i E. Deutsch) lub też „dom dat” (J. B. Lightfoot). Możliwe też jest znaczenie „dom Ananiasza” (postulowane przez E. Nestlego), jeżeli przyjąć, że imię ענניה można skrócić do ניע. Obecnie na miejscu wsi znajduje się osada Al-Ajzarija.

Wzgórze Oliwne o wysokości 818 m znajduje się na wschód od jerozolimskiego Starego Miasta i Wzgórza Świątynnego, oddzielone od nich doliną Cedronu. W tradycji Izraela było to ważne miejsce, w którym Narodowi Wybranemu objawiał się sam Bóg. W proroctwie Ezechiela (11,23) to na tym wzgórzu czasowo osiada chwała Pana, kiedy opuszcza ona Świątynię w czasie jej pierwszego zniszczenia. Zachariasz (14,5) przepowiada, że w czasie eschatologicznej bitwy stopy Pana staną właśnie na Wzgórzu Oliwnym, które następnie rozstąpi się. Ze względu na taką tradycję związaną z tym miejscem, w czasach Jezusa wierzono, że także tutaj pojawi się i objawi się całemu światu Mesjasz.

(1.3) Wjazd tryumfalny w starożytności

Synoptyczny opis wjazdu Jezusa do Jerozolimy ma wiele metafor typowych dla opisu wjazdu do podbitego miasta lub też tryumfu militarnego. W starożytnym Rzymie triumphus był zaszczytem przyznawanym wodzowi (dyktatorowi, konsulowi lub pretorowi) pod odniesieniu znaczącego zwycięstwa nad wrogiem. Zwyczaj ten to nic innego jak uroczysty wjazd do Rzymu w procesji zdążającej do świątyni Jowisza na Kapitolu. Wiedzeni w niej byli jeńcy wojenni oraz zdobyte łupy (por. 2 Kor 2,14, Kol 2,15).

Korzenie tryumfalnych pochodów sięgają obrzędów ku czci Dionizosa, na które składały się barwne pochody o nazwie θρίαμβος. Według Arriana (Anabasis VI 28,1-2), miały one wpływ na oprawę obchodów zwycięstw wojskowych w czasie wypraw Aleksandra Wielkiego. Mogło to być jedno ze źródeł inspirujących uroczyste wjazdy do Jerozolimy i innych miast Palestyny w okresie hellenistycznym, o których wspomina Józef Flawiusz i Księgi Machabejskie (por. wjazd Aleksandra Wielkiego w Antiquitates iudaicae XI 325-339 czy wkroczenie Szymona Machabeusza w 1 Mch 13,51). Co szczególnie istotne dla Łukaszowej narracji, opisy tego typu wjazdów tryumfalnych często powiązane są z odwiedzinami w Świątyni (tak było w przypadku Antygona, por. Ant. XIII 304n.) lub innymi czynnościami rytualnymi (por. przybycie Marka Agrypy do Jerozolimy i złożenie przez niego hekatomby, Ant. XVI 14). Na tym tle przybycie Jezusa do Jerozolimy w trzeciej ewangelii ma charakter paradoksalny – nie tylko nie wynika z tryumfu militarnego, ale również wiąże się ściśle z krytyką Świątyni i zapowiedzią jej zniszczenia.

Rozściełanie szat na drodze Jezusa również przywołuję symbolikę obrzędu koronacyjnego (por. wjazd Jehu do Jerozolimy opisany w 2 Krl 9,13 i Ant., IX 111); podobne uhonorowanie ma miejsce podczas wyjazdu Katona Młodszego z Utyki (Plutarch, Cato Minor VI 1).

ScreenShot103

(1.4) Wjazd na oślęciu

Łukasz, podążając za Markiem, używa nieprecyzyjnego terminu πῶλον („źrebak”), który w Septuagincie i Nowym Testamencie oznacza zazwyczaj oślę. To zwierzę jako środek transportu podczas wjazdu Jezusa do Jerozolimy pojawia się w proroctwie Zachariaszowe (9,9), które obwieszcza przybycie króla Syjonu „na oślątku, źrebięciu oślicy” (LXX: „ἐπὶ ὑποζύγιον καὶ πῶλον νέον” – „na ośle i nowym źrebaku”, cytowane w Mt 21,5). W tle opowiadania echem brzmią być może także słowa Rdz 49,11a, części błogosławieństwa Jakuba dla Judy, w którym to przepowiada on, że „przywiąże on swego osiołka w winnicy i źrebię ośle u winnych latorośli”. Błogosławieństwo dla Judy w Rdz 49,8-12 było bardzo często pojmowane mesjańsko – takie rozumienie odnajdujemy w Targumie Onkelos i midraszu Bereszit Rabba. Jeżeli przyjąć to założenie, Łukasz kontrastuje splendor przybycia mesjasza opisany w Księdze Rodzaju ze skromnym przybyciem Jezusa na pożyczonym osiołku.

Fakt, że oślęcia „nikt jeszcze nie dosiadł” (Łk 19,30b), również jest nie bez znaczenia. Krowy bez skazy, które nie nosiły jeszcze jarzma i nie pracowały, były przeznaczane na niektóre ważne ofiary (Lb 19,2, Pwt 21,3). Takie też krowy służyły do zwrotu Arki Przymierza Izraelitom (1 Sam 6,7). Co ciekawe, opis prerogatyw królewskich w traktacie Miszny Sanhedryn (2,5) zawiera ważną informację: „nikt nie może jechać na jego [króla] koniu”.

Przejęcie oślęcia na potrzeby Jezusa, jak również to, że Łukasz usuwa Markową wzmiankę o jego rychłym zwrocie (Mk 11,3b), mógł przywoływać słuchaczom ewangelii na myśl starożytną praktykę angarii (gr. ἀγγαρεία), czyli rekwizycję wierzchowców na potrzeby dostarczenia wiadomości urzędowych.

ScreenShot101

(2) Kontekst literacki

(2.1) Miejsce perykopy w narracji ewangelicznej i tradycji synoptycznej

Wjazd Jezus do Jerozolimy kończy środkową, najobszerniejszą część Łukaszowej opowieści, rozpoczętej w 9,51, kiedy to Jezus „postanowił się udać do Jerozolimy”. W strukturze trzeciej Ewangelii wjazd do Jerozolimy otwiera ostatnią część nauczania Jezusa, wypełnioną kontrowersjami z przedstawicielami czołowych ugrupowań religijnych (arcykapłani, uczeni w Piśmie, starsi – 20,1, 19, saduceusze – 20,27) oraz mową eschatologiczną (21,5-38). W bezpośrednim kontekście historia wjazdu do Jerozolimy stanowi oś rozdzielającą przypowieść o minach (19,11-27) i zapowiedź zniszczenia miasta wraz z wypędzeniem kupców ze świątyni (19,41-46) – obie perykopy są powiązane ze sobą poprzez motyw niewykorzystania Bożych darów i nierozpoznania Jego woli (por. 19,22 i 44b).

Opowieść o przybyciu Jezusa do Jerozolimy przed Jego męką i śmiercią jest zawarta we wszystkich ewangeliach kanonicznych. Duża część biblistów uważa, że Łukasz przy pisaniu swojego dzieła używał relacji drugiej Ewangelii. Obie w zestawieniu wyglądając następująco:

ScreenShot100

François Bovon zauważył, że także relacje Łukasza i Jana są ze sobą zbieżne w kilku punktach. Obaj ewangeliści wzmiankują cuda dokonane przez Jezusa jako przyczynę radosnego powitania go w mieście (Łk 19,38, J 12,17-18). W przeciwieństwie do Mateusza i Marka, trzecia i czwarta ewangelia nadmienia tytuł królewski użyty przez tłumy (Łk 19,38, J 12,13) oraz natychmiastowe odrzucenie przez faryzeuszy (Łk 19,39-40, J 12,19).

(2.2) Psalm 118 jako kontekst wjazdu Jezusa

Psalm 118 to ostatni z tzw. psalmów Hallelu, który to zbiór zawiera psalmy od 113 do 118 i był odśpiewywany podczas wielu świąt żydowskich: Paschy, Szawuot (Święta Tygodni), Sukkot (Święta Szałasów) i Chanuki. To właśnie o psalmach Hallelu mowa, kiedy ewangeliści Mateusz i Marek nadmieniają śpiewanie hymnów po spożyciu wieczerzy przez Jezusa i Jego uczniów (Mt 26,30, Mk 14,26). Symbolika świąteczna obecna jest w ewangelicznych opisach wjazdu Jezusa do Jerozolimy – przybywa on tam na Paschę, lecz obecność gałązek palmowych w rękach tłumu przywodzi na myśl Sukkot, kiedy to służyły one do budowy szałasów. Co ciekawe, być może pochodziłby one z Jerycha, zwanego Miastem Palm (Pwt 34,3). Możliwe, że brak wzmianki o gałązkach palmowych u Łukasza ma na celu usunięcie tego paradoksu.

ScreenShot102

Sam Psalm 118 wychwala Boga za jego łaskę i uratowanie z ucisku. Badacze sugerują, że w swoim oryginalnym kontekście, który może sięga czasów monarchii przedwygnaniowej, był on używany podczas dorocznej ponownej koronacji króla, który, wkraczając do Jerozolimy od wschodu, sławił Boga za uratowanie go (118,5-7, 10-18) i prowadził dialog z wiwatującym ludem i kapłanami (118,1-4, 8-9, 22 i n.). Z takiego kontekstu pochodzą okrzyki, które tłum kieruje do Jezusa (Łk 19,38a).

Co ciekawe, w procesjach Starego Testamentu był zwyczaj, że przybywającego do świątyni króla witali kapłani stojący u wrót Świątyni (Ps 118,26). U Łukasza ten element – paradoksalnie – jest zastąpiony niezrozumieniem sytuacji przez faryzeuszy (Łk 19,39). I dalej – ironicznie sugeruje ewangelista – skoro władze świątynne nie przywitały króla, to same kamienie, z których Świątynia jest zbudowana, mogą zamiast nich współuczestniczyć w przywitaniu. Innymi słowy – daje do zrozumienia Łukasz – szybciej twarde i nieporuszone kamienie świątynne przemówią, witając króla, niż jeszcze bardziej zatwardziałe serca przedstawicieli Izraela.

ScreenShot105

(…)

(3) Kontekst teologiczny

(3.1) Teologia żydowska

  • Gdy święta rodzina uciekała do Egiptu, przed królem Herodem zatrzymali się pod palmą, by odpocząć i schronić się w jej cieniu. Na rozkaz Jezusa palma uniżyła się, dzięki czemu mogli zerwać z niej owoce. Spod jej korzeni wytrysnęło źródło, z którego zaczerpnęli wodę. Wedle relacji Jezus nakazał zabrać aniołowi gałązkę palmy do ogrodu Ojca. Jednocześnie dając jej niezwykłe przywileje w słowach: Udzielam tobie takiego błogosławieństwa, że o wszystkich, którzy w jakiejś walce zwyciężą, będzie się mówić: „Zdobyliście palmę zwycięstwa”. Od tej pory miała być ona symbolem wygranych.  Ewangelia Pseudo-Mateusza.

(…)

Opracowanie:
Kontekst historyczno-kulturowy i
 literacki: Mateusz Kusio, ks. Mateusz Wyrzykowski
Kontekst teologiczny: ks. Mateusz Wyrzykowski

Foto: Free Bible images na warunkach licencji określonej na stronie właściciela praw.

 

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s